Сырымбет усадьбасы (Уәлихановтар усадьбасы), құрылысшы Ермолаев, XIX ғасыр

Сырымбет қонысы 19 ғасырдың ағаш сәулет ескерткiшi, Уәлихановтардың рулық иелiгi-қазақ ханы Абылайдың тiкелей ұрпақтары. 1824 жылы 30 сәуiрде Император Александр I жарлығымен Уәли ханның жесiрi Айғанымға (Шоқан Уәлихановтың әжесi) қоныс салынды.

Ш. Уәлихановтың балалық, жастық шағы осы әжесiнiң қонысында өттi. Болашақ ұлы ғалымның қалыптасуына үйдегi шығармашылық орта оң әсерiн тигiздi. Әжесiнiң арқасында қоныс тек қыстау ғана емес, сонымен қатар көрнектi ақындар, қызықты адамдар жиналатын орталыққа айналды.

 

Ботай қонысы, біздің дәуірімізге дейінгі IV-II ғасырлар

«Ботай» қонысы энеолит дәуіріндегі археологиялық ескерткіш (б.з. д. 4-3 мың) ауданы 15 га Иман-Бурлук өзенінің оң жағалауында тегіс алаң алып жатыр. Бетінде көптеген тұрғын үйлердің ойпаттары көрінеді. Қазба жұмыстары нәтижесінде 10 мың шаршы метрден астам тұрғын үй ашылды, 100-ге жуық тұрғын үй зерттелді, 300 мыңнан астам артефактілер мен көптеген жүз мың сүйектер анықталды, олардың 99% жылқыларға тиесілі. Ботайда көптеген қосалқы ғимараттар, ошақтар, шұңқырлар, сүйектер, құралдар табылды.

Ботай қонысын 1980 жылы Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының мүшесі В.Ф. Зайберт ашты. Археологиялық қазба жұмыстарына сол уақытта ректор Шәкенов Қанаш Шәкенұлы басқарған Петропавл педагогикалық институтының студенттері көмектесті.

Қоныстағы алғашқы қазба жұмыстары отандық ғылымға 40 мыңға дейін артефакт берді. Кейіннен Красный Яр, Васильковка IV, Рощинское, Баландино, Сергеевка елді мекендері ашылды. 1980 жылдары энеолиттік кезеңдегі осы қоныстарды зерттей келе, В.Ф. Зайберт жаңа археологиялық мәдениет - "Ботай мәдениетін" бөлу туралы қорытындыға келді. Қоныс пен археологиялық мәдениет Ботай атауын жергілікті қазақ рулары көшбасшыларының бірінен алды. Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы қонысты зерттеген алғашқы жылдары 7528 шаршы метр мәдени қабатын қазды.

1983 жылдың жазында Ботай қонысының қазба жұмыстары орнында Бүкілодақтық далалық археологиялық семинар өткізілді. 1983-1985 жылдары Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының археологтар ұжымы елеулі табыстарға қол жеткізді. 1985 жылы «Ботай энеолиттік қонысындағы қыш ыдыстардың кешендері» атты мақаласы Зайберт В.Ф. пен Мартынюк О. И. бірлесіп шығарылды, Атбасар мәдениетінің неолит ыдысының негізінде Ботай қыш ыдысының пайда болуы туралы мәлімдеме айтылды.

1985 жылы Чернай И.Л. – «Оңтүстік Орал және Солтүстік Қазақстанның энеолит-қола ескерткіштеріндегі материалдар бойынша тоқыма ісі және қыш ыдысы», Заитов В. И. – «Ботай қонысының тас еңбек құралдарының сипаттамасы», Даниленко Т. А. – «Ботай қонысының сүйек құрал-саймандары», Зайберт В.Ф., Плешаков А. А. – «Ботай қонысының шабу құралдары» атты материалдары жарияланды. Ботай мәдениетінің жалпы сипаттамасы Зайберт В.Ф. «Ботай қонысы және Солтүстік Қазақстанның энеолитін зерттеу міндеттері» атты жарияланымында берілген.

1994 жылы профессор Зайберт В.Ф. бірқатар британдық университеттерде Ботай туралы дәрістер циклін өткізді. Сол жылы «Еуразияның ерте жылқы өсірушілері» Халықаралық симпозиумы аясында Кембридж археологиялық музейінде Ботай мәдениеті туралы көрме ұйымдастырылып, оған әлемнің 16 елінен 80 ғалым қатысты.

1996 жылы Ботай материалдарының қазақстандық-германиялық зерттеу жұмыстары басталды. Ботай қоныстарының материалдары археология – трасология, типология, остеометрия, радиокөміртекпен танысу, геомагниттік түсірудің дәстүрлі әдістері арқылы зерттелді. Геомагниттік зерттеулер 1990 жылдардың басында шетелдік зерттеушілердің қолдауымен жүргізілді. Сондай-ақ, 1990 жылдары Кембридж, Оксфорд, Бристоль, Экзетер зертханаларының көмегімен сүт өнімдерінің майлы іздерін анықтау үшін қыш ыдыстардағы күйіктерді талдау бойынша зерттеулер жүргізілді.

Ботай жылқысын қолға үйретудің дәлелдерін анықтауда Л.Н. Макарова, Т.Н.Нурумов, С.С. Калиева, шетелдік зерттеушілерден – Л.Л. Гайдученко (Челябинск, Ресей), С. Олсен (Карнегидің табиғи тарих музейі, АҚШ), Д. Энтони, Д. Браун (Хартвик колледжі, АҚШ), Н. Бенеке, А. Фон Дендриш (Германия), М. Левин (Кембридж, Ұлыбритания) А. Оутрам (Экзетер, Ұлыбритания), Р. Бендри (Винчестер, Ұлыбритания), А. Каспаров (РАН, Ресей) Д. Орландо белсенді қатысты.

1990 жылдардың ортасынан бастап Ботай мәдениетін зерттеу баяулады. Бірақ жыл сайын Ботай қонысын зерттеу үшін археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді.

 

2000 жылы Ботай қонысы «Көкшетау» мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің құрамына енді. 2001 жылы Көкшетау археологиялық экспедициясы Ботай қонысының айналасындағы ұзындығы 3600 м қорғау аймағын белгіледі. Қоршауды орнату ескерткіштің қорғау аймағына мал мен автокөліктің кіруін шектеді. 2005-2006 жылдары Ботай қонысынан табылған артефактілердің бір бөлігі Алматы қаласындағы Қазақстан Республикасының Орталық музейіне берілді.

2004-2006 жылдардағы «Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени мұрасын зерттеу және сақтау» мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру аясында Көкше академиясының қызметкерлері Ботай мәдениетін зерттеуге елеулі үлес қосты. Көкшетау археологиялық экспедициясының нәтижелері «Ежелгі дала құпиялары» ұжымдық монографиясында баяндалған.

2009 жылы Халықаралық «Science» журналында Ботай энеолиттік қонысында жылқыны қолға үйретудің алғашқы жағдайлары және ботайлықтардың қымыз дайындағандығы көрсетілген мақала жарияланды. 2007-2011 жылдар аралығында археологиялық қазба жұмыстары тоқтатылды. Бұл уақыт кезеңі Ботай мәдениетінің тұжырымдамалық аспектілерін ұғыну үшін пайдаланылды. 2011 жылы В.Ф. Зайберттің «Ботай. Дала өркениетінің қайнар көздері» атты жалпылама монографиясы жарық көрді.

2017 жылы Алан Оутрам тіс қалдықтарында сақталатын ақуыздарды анықтау үшін масс-спектрометрияның жаңа әдісін қолданды. Сол жылы Ананьевская Э. (Вильнюс, Литва) милиацинді сынау үшін үлгілерді зерттеді.

2017 жылы Ботай археологиялық ескерткіші Қазақстанның киелі ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне «Рухани жаңғыру» жаңа мемлекеттік бағдарламасы аясында археологиялық зерттеу нысаны ретінде енгізілді. «Ботай мәдениетінің әлеуметтік-экономикалық және дүниетанымдық аспектілерін, оның ішінде Ботай мәдениетінің киелі контекстері мәселелерін қайта құру» жобасы әзірленді. 2018 жылы ҚР МСМ Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институтының қолдауымен профессор В.Ф. Зайберттің авторлығымен «Ботай мәдениетінің киелі контекстері» монографиясы жарық көрді. 2018 жылғы 21 қарашада Қазақстан Республикасының экс-президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласында Ботай салт-дәстүрлер мәдениетін қалыптастырудың маңызды контекстерінің бірі ретінде қарастырылады.

«Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығының 2018 жылы құрылуы Ботай қонысындағы көпжылдық зерттеулердің нәтижесі болды.

• 
• 

 

Қарасай және Ағынтай батырлар мемориалдық кешені, сәулетшілер Б. Ибраев, С. Агитаев, 1999 жыл

1999 жылы 15 қазанда осы жерде алып мемориалдық ескерткiш ашылды. Ескерткiш қазақ хандығының тәуелсiздiгi үшiн күрескен атақты батырлар Қасарай мен Ағынтайға арналған кешен болып табылады. Кесене Қазақстан халқы бiрлiгi, достастығы және ынтымақ нышаны. Композициялары жағынан кешен қағандардың көне түркi дәстүрлерiн дамытып жатыр. Басты белдiгi Меккеге бағытталған, оған мешiт михрабы да бағытталған.

• 
• 

 

Қызылоба қорымы, XIV-XV ғасырлар

Нысан Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы Береке ауылының оңтүстік- батысына қарай 7 км жерде, Сілеті өзенінің төменгі ағысында орналасқан және Сілеті өзеніне құятын Қаржубай (Бұқпа) дала сайына орайластырылған. Бұл кесене ретінде алдын-ала анықталған күйдірілген және шикі кірпіштен жасалған кем дегенде 5 қираған ғимарат тобы. Қорым аумағының ұзақ уақыт жыртылуына байланысты кішігірім жерлеу құрылыстары қазіргі рельефте көрінбейді, бірақ ганч қосылған ежелгі кірпіштің барлық жерде жиналуы кесенелердің қирандыларының айналасында алтынордалық қорымдарына тән көптеген кірпіш қоршаулар мен қабірлердің болуын болжауға мүмкіндік береді.

2003-2007 жылдары ескерткішті археолог Т.Н. Смагулов зерттеді. 2019 жылдан бастап Т.Н. Смагулов қорымда археологиялық қазба жұмыстарын жүргізіп, нәтижесінде №1 кесене толық зерттелді. Зерттелген нысан оңтүстік-батыс – солтүстік-шығыс бағытқа бағытталған күйдірілген кірпіштен салынған қираған құрылыстың қалдықтары болып табылады, құрылымдық жағынан тікбұрышты платформа болып табылады, оның ортасында тікбұрышты нысаны бар жоспарда порталдық кесене түріндегі қабір-гурхана орналасқан. Платформаның өлшемдері: ұзындығы – 40,7 м, ені – 23 м, биіктігі – 0,2-0,3 м. Гурхананың сыртқы көлемі бойынша өлшемдері: (сақталған кірпіш учаскелері бойынша) ұзындығы – 13,2 м, ені – 10,3 м, сақталған қабырғалардың биіктігі – 1,2 м. Гурханның ішінде жалпы ауданы 5,9х5,9 м болатын шаршы пішінді болды – 34,8 шаршы метр. Кесененің ішінде кірпіш еденге тұрғызылған және екі қатарға орналастырылған төрт сатылы қабірлер табылды, батыс және шығыс қабырғалары. Жерлеу 4 кірпіштен жасалған, зерттеу барысында 5 адамның қалдықтары табылған. Ілеспе инвентарь алтын сырға, алтын жапсырмалар, күміс айна және Өзбек хан билігі кезеңіндегі 4 күміс дирхемнен тұрады. №1 кесенені алдын ала кезеңделуі - XIV ғ. 30-40 жж.

 

Қожаберген жыраудың жерленген жері (1663-1762 жылдар), 2000 жылы кесене салынған, сәулетші А. Социалұлы

Қожабергенжырау (1663-1763) — ақын, сазгер, батыр, қолбасшы. Тәукеханның серiктесi, 25 жасынан ханның барлық әскерiн басқарған. Тәукенiң «Жетiжарғы» заңын шығаруғ ақатысып, қазақ халқының қоғамдық, әлеуметтiк жағдайы туралы баяндайтын «Жетiжарғы» тарихы дастанын жазған. Сондай-ақ ол көп жылдар бойы халық ән iболып есептелген «Елiм-ай» әнiнiң авторы. «Елiм-ай» Қожабергеннiң ең әйгiлiжәнебасты шығармасы.

 

Қарасай және Ағынтай батырлар ескерткіші, мүсінші Б. Досжанов, 1999 жыл

Петропав қаласының Театр алаңында 17 ғасырда Есiм ханның туы астында қазақ жерiн басқыншылардан қорғаған атақты Қарасай және Ағынтай батырларына ескерткiш орнатылды. Мүсiндiк композицияны белорус шеберлерi қоладан жасап, оны Петропавл ауыр машина жасау зауытының мамандары орнатты. Ескерткiштiң ашылу рәсiмi 1999 жылы 22 маусымда ҚР Президентi Нұрсұлтан Әбiшұлы Назарбаевтың қатысуымен өттi. Ескерткiштiң мүсiншiсi Б. Досжанов. Ескерткiш нобайы жасалған соң мүсiн құмнан құйылып, кейiн қоламен және гранитпен қапталды. Қарасай мен Ағынтай батырларының мүсiндерi сәулет ескерткiшi болып табылады.

 

Көпес Янгуразовтың үйі, қазіргі – Тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығының ғимараты,авторлары белгісіз итальяндық сәулетшілер, XX ғасырдың басы

Ғимарат «модерн» стилiнде салынған. Тапсырыс берушi — бiрiншi гильдиялық көпес Янгуразов. Жобаның авторлары — итальян сәулет өнершiлерi (есiмдерi белгiсiз). Ғимарат екiқабатты. Бiрiншi қабаттың қабырғалары кiрпiштен, екiншi қабаттың қабырғалары ағаш-бөренелерден салынған. Көптеген қалалықтарға бұл ғимарат «қалыңдық үйi» ретiнде белгiлi.

Ғимарат шет аймақтық көпес қаласының тарихи жоспарының үлгiсiндегi ХХ ғ. басына тән тұрғын үйге арналған жоспарлы кешенi және қаланың сәулет өнерi мұрасы болып табылады.

 

Көпес Юзефовичтің үйі, қазіргі – Бейнелеу өнері музейі, сәулетші А. Зенков, 1909 жыл

Ғимарат 1909 жылы салынды. Тапсырыс берушi — ағаш өнеркәсiбi иесi көпес — А.Г. Юзефович. Жобаның авторы талантты сәулетшi, Алматы қаласының көптеген белгiлi сәулет нысандарының авторы А.П. Зенков деп болжануда. Ғимарат ағаш сәулет өнерiнiң қызықты үлгiсi болып табылады. Қасбетiнiң безендiрiлуiнде «модерн» классикалық стилiнiң элементтерi бар.

 

Абылай үйі (әскери лазарет, казармалар), қазіргі – Абылай хан Резиденциясы музей кешені, сәулетші белгісіз, 1829 жыл

Архивтік материалдар бойынша Абылай ханның сұрауы және патша үкіметінің рұқсатымен Св. Петр бекінісі маңында болған кезде тоқтау үшін Есіл өзінінің жоғарғы жағында Енқыстау тауларында 1765 жылы ағаш үй салынғаны мәлім. Аңыз бойынша кейін үй өртеніп кеткен. 1821 жылы патша үкіметі Абылайдың ұлы - Уәлиді орта жүздің ханы етіп бекіткен соң жоғарғы Петропавловск форштадтында ханға арналған екі қабатты тас үй салынды. Сол кезден Петропавловск қаласында Орта жүз ханының қысқы ордасы болатын.